Dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc, được nhiều người biết tới với phương pháp chữa bệnh bằng y học cổ truyền. Trên thế giới, dược liệu cũng được sử dụng phổ biến với hơn 84% dân số thế giới sử dụng thuốc có nguồn gốc là dược liệu.
Dược liệu làm thuốc là gì?
Dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc từ nhiều thành phần khác nhau trong tự nhiên như từ động vật, vi sinh vật hay phổ biến nhất là các loại thảo dược tốt cho sức khoẻ. Dược liệu có thể là toàn bộ hoặc một bộ phận của một cây, một con vật hoặc có thể là một vài bộ phận của chúng. Những sản phẩm được tách chiết từ cây, động vật như tinh dầu, sáp, dầu mỡ, gôm có thể dùng làm thuốc cũng thuộc phạm vi dược liệu.
Tác dụng của dược liệu trong điều trị bệnh đã được nghiên cứu và chứng minh bởi các thầy thuốc y học cổ truyền và các công trình nghiên cứu khoa học từ chuyên gia. Ngoài công dụng chữa bệnh, dược liệu còn chứa các thành phần giàu dinh dưỡng, giúp hồi phục sức khỏe con người tốt hơn.
Dược liệu có hai hướng sử dụng như sau:
- Chế biến, bào chế hay phối hợp theo lý luận và phương pháp của Y học cổ truyền hoặc kinh nghiệm dân gian để tạo thành thuốc cổ truyền. Thuốc này có dạng bào chế truyền thống như thuốc sắc, viên hoàn, tán hoặc dạng bào chế hiện đại như viên nang, siro… Cùng với các phương pháp chữa trị khác, nền y học cổ truyền hiện nay phát triển song song như một phương pháp điều trị hỗ trợ và thay thế (y học thay thế) cho phương pháp điều trị thông thường.
- Hiện đại hơn, dược liệu được nghiên cứu để chiết xuất và bào chế thành thuốc hoá dược, thuốc dược liệu hay thực phẩm chức năng, ở dạng mới như viên nén, viên nang, thuốc tiêm…
Thuốc dược liệu là thuốc có thành phần từ dược liệu và có tác dụng, được sử dụng dựa trên bằng chứng khoa học hiện đại. Những thuốc có hoạt chất tinh khiết chiết xuất từ dược liệu hoặc có sự kết hợp giữa dược liệu với các hoạt chất hóa học tổng hợp thì không được gọi là thuốc từ dược liệu mà là thuốc hoá dược. Các thuốc này có dạng bào chế hiện đại và được sử dụng bên cạnh các thuốc tân dược (thuốc Tây) trong điều trị, phòng ngừa bệnh.
Các nguồn dược liệu chính
Dược liệu được phát triển dần về số lượng và chất lượng thông qua quá trình đấu tranh với bệnh tật của con người. Từ xưa đến nay, nhiều nguồn dược liệu đã được các thầy thuốc tìm ra và ứng dụng hiệu quả vào việc chữa bệnh. Dưới đây là một số nguồn dược liệu chính:
Thảo dược
Đây là nguồn dược liệu chính trong y học hiện nay. Các loại dược liệu từ thực vật thường có sẵn trong tự nhiên, sau thiếu dần phải gieo trồng, thu hái mới có được. Nhân dân ta ngày trước thường gọi các dược liệu thực vật bản địa là thuốc Nam. Những loại phải nhập từ Trung Quốc, Triều Tiên về thì gọi là thuốc Bắc. Ngày nay, nhiều loại dược liệu quý lại được bào chế để trở thành thành phần quan trọng của thuốc Tây.
Một số dược liệu nổi tiếng được điều chế thành thuốc với dạng bào chế hiện đại như kim tiền thảo, dây thìa canh, cà gai leo, Ginkgo Biloba, Hoa anh thảo… Hay những dược liệu quen thuộc như: Quế, maca, tỏi, bạc hà, nghệ, hương thảo, đậu nành… Ngoài ra, nhiều hoạt chất sinh học được phân lập từ thực vật như atropin, ephedrine, morphine, cafein, axit salicylic, digoxin, colchicin… có ứng dụng rất cao đối với y học hiện đại.
Dược liệu từ động vật
Dược liệu từ động vật tuy không chiếm số lượng nhiều như động vật nhưng vẫn được ứng dụng nhiều trong y học. Đặc biệt, chúng thường mang lại hiệu quả điều trị khá cao. Nguyên liệu dùng làm thuốc có nguồn gốc từ động vật có thể là cả con (tắc kè, rắn, hàu biển…) hoặc sản phẩm hay một bộ phận của động vật (như nhung hươu, mật ong, sữa ong chúa, mề gà, mai mực…).
Đặc biệt có trường hợp của loại dược liệu đông trùng hạ thảo. Theo các nghiên cứu chỉ ra đây không phải là một loài thực vật hay động vật cụ thể. Đông trùng hạ thảo thực tế là một loại dạng ký sinh giữa trứng của loài bướm thuộc chi Thitarodes và loại nấm Ophiocordyceps sinensis bám vào và sống ký sinh trên vật chủ.
Cũng giống như thảo dược, hiện nay hầu hết dược liệu từ động vật đều được chăn nuôi bởi nhu cầu quá lớn so với nguồn cung từ tự nhiên. Một đặc điểm đáng lưu ý của dược liệu từ động vật là thường có giá thành cao hơn thảo dược, tuy nhiên thường đem lại hiệu quả cao trong quá trình điều trị.
Vi sinh vật
Vi sinh vật là những loài có khả năng tự tổng hợp, chuyển đổi một số chất thành những dạng có dược tính và công dụng hữu hiệu trong việc chữa trị bệnh. Trường hợp thường thấy nhất là lên men. Cụ thể trong y học đã áp dụng men rượu (Saccharomyces cerevisiae) để chữa bệnh sốt rét hay sản xuất insulin từ việc lên men của vi khuẩn E.coli.
Cách sử dụng dược liệu
Hiện nay, việc sử dụng dược liệu trong phòng và chữa bệnh đã và đang trở thành xu hướng phát triển mạnh, không chỉ ở nước ta mà còn ở nhiều nước trên thế giới. Mỗi loại dược liệu sẽ có một hoặc nhiều cách sử dụng khác nhau để phát huy hết tác dụng và mang đến hiệu quả như mong muốn.
Hiện nay, con người đã sáng tạo ra được rất nhiều cách sử dụng dược liệu để chữa bệnh. Sau đây là những cách phổ biến nhất dưới đây:
- Trà hay nước sắc: Một cách thường thấy với trà là sấy khô dược liệu thành dạng trà túi lọc để giữ được đặc tính trong quá trình vận chuyển đến người dùng cuối. Dạng thứ hai là sắc thuốc. Người ta thường kết hợp các loại dược liệu và đun sắc trong nhiều tiếng để có thể sử dụng như là một loại vị thuốc, trị các chứng bệnh theo kê đơn và hướng dẫn từ thầy thuốc.
- Dạng cồn thuốc: Phổ biến nhất ở dạng này là rượu thuốc và cồn ngọt. Các loại thuốc này được chế biến chuyên dụng bằng cách pha dung môi 100% thuần ethanol với cây dược liệu. Quá trình sau chiết xuất từ cồn thuốc sẽ có tỷ lệ ethanol lưu lại vào khoảng 25% hoặc những trường hợp cụ thể lên đến 90%. Sau đó hỗn hợp này được chiết xuất thành dạng lỏng hoặc dạng khô (viên nén) để sử dụng.
- Dạng tinh dầu: Thường thấy ở các loại thuốc như dầu gió, thuốc mỡ, dầu thoa, kem hoặc các dạng dung dịch lỏng khác.
- Dạng bột cốm: Dạng bột cốm được sản xuất bằng cách đưa nguồn dược liệu thô vào sản xuất từ các hệ thống cô chiết, cô cao, sấy phun sương để đưa ra thành phẩm là dạng bột cốm. Có thể hoà tan vào nước và sử dụng trực tiếp.
Những lưu ý khi sử dụng dược liệu
Bên cạnh các dược liệu được sử dụng rộng rãi với nhiều nghiên cứu cho thấy mức độ lành tính cao, cũng có những dược liệu chưa được nghiên cứu kỹ, người dân sử dụng theo kinh nghiệm tại địa phương thì hoàn toàn có thể có độc tố và từ đó gây nên những tác dụng nguy hiểm đến người dùng. Khi muốn sử dụng dược liệu làm thuốc, bước đầu tiên cần làm là thu hái cần tuân theo nguyên tắc “3 đúng”:
- Sử dụng đúng thuốc dược liệu (đúng tên, đúng loài).
- Đúng bộ phận dùng vì không phải bộ phận nào cũng được sử dụng làm thuốc, và mỗi bộ phận trong cùng một cây, một con vật cũng sẽ có tác dụng và mục đích sử dụng khác nhau.
- Đúng thời điểm để hàm lượng hoạt chất trong dược liệu cao nhất có thể.
Việc sử dụng đúng cách dược liệu thường cần rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm. Do đó, bạn nên tham khảo ý kiến từ những thầy thuốc y học cổ truyền đã được đào tạo, có chứng chỉ công nhận trước khi muốn sử dụng bất kỳ vị thuốc, phương thuốc nào. Khi sử dụng thuốc từ dược liệu, bạn cần tuân thủ liều lượng đúng theo khuyến cáo từ nhà sản xuất hay chỉ định của bác sĩ.